Pengenalan
Apakah yang mampu menyatukan manusia tanpa berkata-kata? Sebuah alat muzik, sebuah memori, atau sebuah bayangan tentang bangsa yang ingin dibentuk bersama? Persoalan ini menjadi pintu masuk kepada Siri Wacana KITA Bil. 3/2026 yang bertemakan “Borneo (Sabah): Dimensi Sejarah, Budaya dan Bangsa”. Wacana ini dianjurkan oleh Institut Kajian Etnik (KITA), Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM) pada 27 Ogos 2026. Ia diadakan secara hibrid, iaitu bersemuka dan dalam talian, dari pukul 9.00 pagi hingga 2.00 petang di Bilik Mesyuarat KITA, Aras 4, Bangunan Pentadbiran Kolej Keris Mas, UKM.
Wacana ini menampilkan tiga orang penceramah dari Universiti Malaysia Sabah (UMS). Mereka membincangkan pengalaman Sabah dari perspektif sejarah, budaya, perpaduan, integrasi sosial dan pembentukan bangsa. Pembentangan pertama disampaikan oleh Datuk Dr. Hj. Saat Awang Damit, Pensyarah Komunikasi, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan (FSSK), UMS. Beliau membentangkan tajuk “Gambus: Instrumen Perpaduan Kumpulan Etnik Brunei Sabah”, dengan Prof. Madya Dr. Zaini Othman, Timbalan Pengarah KITA, sebagai moderator.
Pembentangan kedua disampaikan oleh Prof. Madya Dr. Md. Saffie Abdul Rahim, Pensyarah Program Sejarah, FSSK, UMS. Tajuknya ialah “Daripada Memori Perang kepada Integrasi Sosial: Komuniti Jepun dan Masyarakat Tempatan di Sabah, 1956–1980-an”, dengan Dr. Nurul Akqmie Badrul Hisham, Felo Penyelidik KITA, sebagai moderator. Pembentangan ketiga pula disampaikan oleh Dr. Eko Prayitno Joko, Pensyarah Program Sejarah, FSSK, UMS, dengan tajuk “Membayangkan Sebuah Bangsa: Pengalaman Sabah”. Sesi ini dimoderatorkan oleh Dr. Ramze Endut, Felo Penyelidik KITA.
Gambus sebagai Instrumen Perpaduan Kumpulan Etnik Brunei Sabah
Etnik Brunei merupakan antara penduduk asal Sabah yang telah mendiami beberapa kawasan di negeri tersebut sejak awal abad ke-16. Masyarakat ini mengekalkan pelbagai unsur budaya Melayu, termasuk adat resam, tradisi perkahwinan, sastera dan kesenian. Dalam bidang kesenian, gambus dikemukakan sebagai warisan budaya yang mempunyai hubungan rapat dengan masyarakat Brunei Sabah.
Kajian lapangan dijalankan dalam kalangan pengamal kesenian gambus, pembuat gambus dan pewaris keluarga kesenian gambus di Bongawan, Membakut dan Weston. Dapatan kajian menunjukkan bahawa gambus bukan sekadar alat hiburan, tetapi turut berkait dengan pembentukan budaya, jati diri dan nilai kesopanan masyarakat.
Kaitan tersebut terserlah dalam beberapa aspek. Pertama, lirik dan irama gambus digunakan untuk menyampaikan pengajaran, adat tradisi dan gambaran kehidupan masyarakat melalui perlambangan dan sindiran. Kedua, ketulenan reka bentuk dan irama gambus Brunei dipertahankan sebagai identiti kesenian etnik Brunei Sabah. Ketiga, kegiatan kesenian gambus membuka ruang kepada aktiviti sosial dan ekonomi, termasuk peluang berniaga dan berinteraksi. Kegiatan ini juga merapatkan semula hubungan saudara-mara yang telah lama terpisah. Keempat, apabila gambus semakin dikenali, kumpulan gambus Brunei turut melibatkan etnik lain dalam persembahan mereka. Perkongsian budaya ini mengukuhkan gambus sebagai simbol yang sinonim dengan identiti Brunei di Sabah, di samping diterima oleh kelompok etnik lain.
Daripada Memori Perang kepada Integrasi Sosial: Komuniti Jepun dan Masyarakat Tempatan di Sabah, 1956–1980-an
Pembentangan kedua meneliti perubahan hubungan antara komuniti Jepun dengan masyarakat tempatan Sabah selepas Perang Dunia Kedua. Pengalaman pendudukan dan memori perang mempengaruhi hubungan kedua-dua pihak pada tahun-tahun awal pascaperang. Sekatan terhadap kemasukan orang Jepun dan sentimen anti-Jepun yang masih wujud pada pertengahan 1950-an menunjukkan bahawa pemulihan hubungan berlaku secara beransur-ansur. Pembukaan semula Sabah kepada kedatangan orang Jepun pada tahun 1956 menjadi titik permulaan fasa baharu hubungan Jepun-Sabah.
Kajian ini menggunakan pendekatan sejarah berasaskan sumber primer, iaitu akhbar sezaman, dokumen arkib dan sumber lisan. Perubahan hubungan diteliti melalui perkembangan hubungan diplomatik dan ekonomi. Perubahan ini turut dikesan melalui interaksi yang semakin meningkat dalam bidang perdagangan, pekerjaan, sukan, pelancongan, persatuan sosial, pendidikan, latihan dan kegiatan memperingati mangsa perang.
Sentimen dan prasangka yang berakar daripada pengalaman perang semakin berkurangan apabila interaksi antara komuniti berkembang. Namun demikian, hubungan yang semakin erat ini tidak membawa kepada asimilasi sepenuhnya. Komuniti Jepun tetap mengekalkan bahasa, pendidikan, pola kehidupan dan identiti sosiobudaya mereka sendiri. Perkembangan ini dijelaskan melalui gagasan “integrasi tanpa asimilasi”. Integrasi sosial tidak bermaksud penghapusan identiti, sebaliknya hubungan rentas etnik berkembang melalui penglibatan dalam ruang ekonomi dan sosial. Proses ini dihuraikan sebagai rekonsiliasi pascaperang yang terbentuk secara beransur-ansur hasil pertemuan antara kepentingan politik dan ekonomi dengan interaksi sosial dalam kehidupan seharian.
Membayangkan Sebuah Bangsa: Pengalaman Sabah
Pembentangan ketiga menumpukan persoalan pembinaan negara bangsa dengan menjadikan Sabah sebagai fokus kajian. Setiap wilayah mempunyai pengalaman yang berbeza dalam membayangkan makna sebuah bangsa. Hal ini lebih ketara di Sabah kerana negeri ini mempunyai latar sejarah, kepelbagaian etnik dan pengalaman politik yang tersendiri.
Bayangan bangsa di Sabah terbentuk melalui interaksi antara kepelbagaian etnik, pengalaman kolonial dan proses pembentukan Malaysia pada tahun 1963. Hubungan Persekutuan-Negeri, tuntutan terhadap Perjanjian Malaysia 1963 (MA63) dan perkembangan politik kontemporari turut membentuk bayangan tersebut. Pembentang berhujah bahawa identiti Sabahan dapat berkembang tanpa menafikan identiti kebangsaan Malaysia. Pengalaman Sabah dihuraikan sebagai proses pembinaan bangsa yang tidak homogen dan tidak semata-mata berpusat. Sebaliknya, bangsa berkembang melalui rundingan yang mengiktiraf kepelbagaian identiti, sejarah dan autonomi wilayah. Gagasan ini mengingatkan kepada konsep bangsa sebagai komuniti yang dibayangkan seperti dalam karya Ben Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism.
Analisis dan Ulasan
Jika sebuah alat muzik boleh menjadi tanda identiti, sebuah memori perang boleh berubah menjadi jambatan hubungan, dan sebuah bangsa boleh “dibayangkan”, apakah sebenarnya yang sedang dibicarakan? Ketiga-tiga pembentangan ini, walaupun berbeza, membawa khalayak menelusuri tiga dimensi perpaduan.
Dimensi pertama ialah warisan budaya. Kes gambus menunjukkan bahawa warisan yang asalnya dekat dengan identiti satu kelompok etnik boleh berkembang menjadi simbol yang diterima oleh kelompok lain. Dimensi kedua ialah memori sebagai asas hubungan sosial. Pengalaman komuniti Jepun di Sabah membuktikan bahawa hubungan antara kelompok yang mempunyai sejarah konflik tidak semestinya kekal dalam permusuhan. Interaksi sosial, ekonomi dan budaya mampu mengubah hubungan tersebut secara berperingkat tanpa menuntut penghapusan identiti. Dimensi ketiga ialah identiti dan pembentukan bangsa. Dalam konteks Sabah, tiada satu bayangan bangsa yang benar-benar dominan kerana identiti etnik, agama, wilayah, politik dan nasional saling bertindih.
Ketiga-tiga pembentangan juga menghubungkan masa lalu, masa kini dan masa hadapan melalui pelbagai disiplin ilmu. Perbincangan tentang gambus memperlihatkan cara warisan generasi terdahulu ditafsir semula dan dimanfaatkan dalam hubungan masyarakat masa kini. Kajian tentang memori perang pula menunjukkan bahawa memori tidak lenyap sebaik sahaja konflik berakhir. Memori itu terus mempengaruhi hubungan masyarakat sebelum berubah melalui interaksi sosial dan ekonomi. Pembentangan ketiga pula memperlihatkan cara pengalaman masa lalu membentuk generasi masa kini. Generasi ini seterusnya akan menentukan bayangan bangsa pada masa hadapan.
Kesimpulan
Siri Wacana KITA Bil. 3/2026 telah mempertemukan KITA-UKM dengan ahli akademik UMS dalam satu ruang wacana tentang Sabah dari dimensi sejarah, budaya dan bangsa. Penganjuran ini memperlihatkan kerjasama akademik antara institusi dalam membincangkan pengalaman masyarakat Sabah, khususnya berkaitan perpaduan kumpulan etnik, integrasi sosial, memori sejarah dan pembentukan bangsa. Secara keseluruhannya, wacana ini menunjukkan bahawa perpaduan tidak hanya lahir melalui struktur politik dan dasar kerajaan. Perpaduan turut tumbuh melalui pengalaman seharian masyarakat, hubungan antara kelompok, pertukaran budaya, pemeliharaan warisan dan proses membina makna bersama.
Laporan ini disediakan oleh Siti Suhaiza Senin, Pembantu Penyelidik Siswazah (GRA) di Kursi Tun Dr Ismail (KTDI)
